Maakt AI ons nieuwsgieriger, of doen we minder moeite om te leren?

Heeft AI u nieuwsgieriger gemaakt, of doet u minder moeite om te leren dan vroeger? Die vraag horen we de laatste tijd vaak, en eerlijk gezegd weten de meesten van ons het antwoord zelf niet zeker. Aan de ene kant hebben we een hulpmiddel waaraan we alles direct kunnen vragen. Aan de andere kant vragen we ons af of we, nu antwoorden zo makkelijk komen, ook het denken uit handen geven.

Het goede nieuws: dit is niet langer alleen een gevoel. In de afgelopen twee jaar zijn onderzoekers van MIT, Microsoft, Harvard en Wharton dit met experimenten en enquêtes gaan onderzoeken, en een van die studies vond plaats in Turkije. De bevindingen wijzen niet allemaal dezelfde kant op, maar ze delen een duidelijke les: niet AI zelf bepaalt de uitkomst, maar hoe we het gebruiken.

In het kort: wat zegt het onderzoek?

• Direct het antwoord krijgen kan het leren verzwakken. In een experiment met bijna 1.000 middelbare scholieren in Turkije presteerden leerlingen met onbeperkte toegang tot GPT-4 beter bij het oefenen, maar zonder het hulpmiddel scoorden ze op de toets 17% lager dan leerlingen die het nooit hadden gebruikt.
• Hoe meer vertrouwen in AI, hoe minder kritisch denken. In een onderzoek van Microsoft en Carnegie Mellon onder 319 professionals gaven mensen met meer vertrouwen in AI aan minder kritisch na te denken.
• Goed ontworpen AI kan het leren versnellen. In een natuurkundevak aan Harvard leverde een AI-tutor die geen antwoorden gaf maar studenten stap voor stap liet nadenken meer dan twee keer zoveel leerwinst op als actief leren in de klas.
• Ook nieuwsgierigheid kan worden gestimuleerd. In een studie met kinderen van 9 en 10 jaar in Frankrijk stelden kinderen meer nieuwsgierige vragen wanneer AI hints gaf in plaats van kant-en-klare vragen.

Betekenen snellere antwoorden minder moeite?

De meest besproken studie kwam van het MIT Media Lab. Onderzoekers vroegen 54 deelnemers essays te schrijven: één groep gebruikte ChatGPT, één groep een zoekmachine en één groep geen enkel hulpmiddel. De hersenconnectiviteit, gemeten met EEG, werd zwakker naarmate er meer externe hulp was: het sterkst in de groep zonder hulpmiddelen, het zwakst in de ChatGPT-groep. Nog opvallender: in de eerste sessie konden 15 van de 18 deelnemers in de ChatGPT-groep geen correct citaat geven uit het essay dat ze net hadden geschreven, tegenover 2 van de 18 in de andere groepen. ChatGPT-gebruikers voelden zich ook minder eigenaar van hun tekst.

Deze studie moet zorgvuldig worden gelezen. Het is een preprint die nog niet door vakgenoten is beoordeeld, de steekproef is klein en andere onderzoekers hebben kritiek geuit op de methode. Toch maakt ze een herkenbaar gevoel meetbaar: als we een tekst laten schrijven zonder er zelf over na te denken, blijft die niet hangen.

Onderzoek naar het werkende leven schetst een vergelijkbaar beeld. Op basis van 936 praktijkvoorbeelden van 319 kenniswerkers vonden Microsoft Research en Carnegie Mellon University dat mensen met veel vertrouwen in AI minder kritisch nadachten, terwijl mensen die vertrouwen hadden in hun eigen kunnen juist meer kritisch nadachten. De onderzoekers benadrukken dat kritisch denken niet verdwijnt, maar van vorm verandert: het verschuift naar het controleren van informatie, het inpassen van antwoorden in het eigen werk en het bewaken van het proces.

Ook een studie van Michael Gerlich onder 666 mensen vond een negatief verband tussen frequent AI-gebruik en kritisch denkvermogen. Dat verband werd verklaard door “cognitive offloading”, het uitbesteden van denkwerk aan het hulpmiddel, en jongere deelnemers, die het meest op AI vertrouwden, werden het sterkst geraakt. Als correlatieonderzoek bewijst het geen oorzaak en gevolg, maar de richting komt overeen met de andere bevindingen.

Een opvallend experiment uit Turkije: hetzelfde hulpmiddel, twee uitkomsten

Het helderste bewijs komt uit een veldexperiment dat in 2025 in PNAS werd gepubliceerd en werd uitgevoerd met bijna 1.000 leerlingen op een middelbare school in Turkije. Onderzoekers van de Wharton School van de University of Pennsylvania verdeelden de leerlingen in drie groepen: één groep gebruikte de standaard GPT-4-interface bij het oefenen voor wiskunde, één groep een met docenten ontworpen “GPT Tutor” die hints gaf in plaats van antwoorden, en één groep gebruikte geen AI.

• Gebruikers van standaard GPT-4: presteerden 48% beter bij het oefenen, maar scoorden op de toets zonder hulpmiddel 17% lager dan de groep zonder AI.
• Gebruikers van de GPT Tutor: presteerden 127% beter bij het oefenen, zonder negatief effect op de toets.

Het verschil zit in wat het hulpmiddel toelaat. Een hulpmiddel dat kant-en-klare antwoorden geeft, verbetert de prestaties op korte termijn maar verzwakt het leren. Een hulpmiddel dat leerlingen laat nadenken, neemt dat negatieve effect met dezelfde technologie grotendeels weg. De titel van de onderzoekers vat het samen: generatieve AI zonder vangrails kan het leren schaden.

Hetzelfde hulpmiddel kan nieuwsgierigheid ook laten groeien

De andere kant van de medaille is net zo sterk. In een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek aan Harvard met 194 studenten, gepubliceerd in Scientific Reports, werden twee onderwerpen in een inleidend natuurkundevak één keer met een AI-tutor en één keer met actief leren in de klas behandeld. Studenten die met de AI-tutor leerden, boekten meer dan twee keer zoveel leerwinst, in minder tijd. Ze voelden zich ook meer betrokken (4,1 tegenover 3,6 op een schaal van 5) en gemotiveerder (3,4 tegenover 3,1). Ook hier was het ontwerp de sleutel: de AI-tutor was op basis van onderwijsonderzoek gebouwd om studenten stap voor stap te begeleiden in plaats van het antwoord te verklappen.

Een voorbeeld uit Frankrijk laat zien dat nieuwsgierigheid zelf kan worden gestimuleerd. Onderzoekers werkten met 75 kinderen van 9 tot 10 jaar. Wanneer AI een paar trefwoorden aanbood en de kinderen zelf hun vragen liet formuleren, in plaats van kant-en-klare vragen te geven, stelden de kinderen duidelijk meer “nieuwsgierige vragen”: open vragen waarvan het antwoord niet al in de tekst stond. Kinderen in deze groep kregen ook meer vertrouwen in hun eigen vaardigheid om vragen te stellen.

Twee soorten nieuwsgierigheid: welke voeden we?

Om deze schijnbaar tegenstrijdige resultaten te verklaren, grijpen Punya Mishra en Danah Henriksen van Arizona State University terug op een oud onderscheid uit het onderzoek naar nieuwsgierigheid. De ene soort is de drang om een specifiek informatiegat te dichten: de jeuk van “wat is het antwoord?” De andere is ontdekkende nieuwsgierigheid: het plezier om een onderwerp te verkennen en nieuwe verbanden te leggen.

AI bevredigt de eerste soort heel snel. En omdat het de neiging heeft gebruikers tevreden te stellen, antwoordt het in vloeiende, zelfverzekerde taal die het ongemak van niet-weten direct wegneemt, ook als het antwoord onvolledig of onjuist is. De auteurs noemen dit een valkuil: we kunnen het afsluiten van een vraag gaan verwarren met het begrijpen ervan. Ontdekkende nieuwsgierigheid groeit pas als we onszelf toestaan even in de onzekerheid te blijven en “waarom?” te blijven vragen.

6 gewoonten om AI te gebruiken en nieuwsgierig te blijven

• Denk eerst zelf na. Noteer twee minuten lang uw eigen antwoord voordat u AI een vraag stelt. Vergelijk daarna; in het verschil leert u vaak het meest.
• Vraag om vragen, niet om antwoorden. Een prompt als “geef me niet het antwoord, stel me vragen die me helpen er zelf te komen” maakt van het hulpmiddel een denkpartner in plaats van een antwoordmachine. Precies dat maakte het verschil in het Turkse experiment.
• Ga een stap verder met “waarom?” Stop niet bij het eerste antwoord. Vraag naar de redenering, het tegenargument of wanneer het antwoord niet zou kloppen.
• Ga naar de bron. Haalt u een belangrijk feit uit AI, open en lees dan zelf de oorspronkelijke bron. Zoals het Microsoft-onderzoek laat zien, bestaat een groot deel van kritisch denken nu uit verificatie.
• Herschrijf het in uw eigen woorden. De MIT-bevinding dat mensen hun eigen essay niet konden citeren, laat zien waarom eigenaarschap belangrijk is. Als u een AI-concept in uw eigen taal omzet, wordt de tekst van u en blijft hij hangen.
• Noteer wat u hebt geleerd. De dag afsluiten met “Wat heb ik vandaag met AI geleerd, en welke vraag houdt me nog bezig?” verschuift uw gebruik van consumeren naar leren.

Wat betekent dit voor teams en merken?

Dit debat gaat niet alleen over scholen. In marketing- en communicatieteams is AI inmiddels onderdeel van het schrijven, presenteren en onderzoeken. In de MIT-studie gingen de essays van ChatGPT-gebruikers op elkaar en op de typische woordkeuze van AI lijken. Dat is ook voor merken een waarschuwing: als iedereen hetzelfde hulpmiddel dezelfde vraag stelt, gaat content op elkaar lijken. Wat u onderscheidt van concurrenten, blijft de kwaliteit van de vragen en de nieuwsgierigheid van uw team.

Daarom is de echte vraag voor teams niet “moeten we AI gebruiken?”, maar “hoe gebruiken we het zo dat ons team blijft nadenken?” Teams die duidelijk bepalen welke taken naar AI gaan, waar menselijk oordeel onmisbaar is en hoe resultaten worden gecontroleerd, winnen snelheid en houden tegelijk hun denkspieren in vorm. We deelden onze ervaring hiermee in ons artikel “Een team leren zichtbaar te zijn”, en onderzoek naar consumentenvertrouwen in het AI-tijdperk in “De nieuwe consument”.

Wat doet Edda Creative?

Met ons team in Amsterdam en Ankara verzorgen we trainingen en workshops die merken en teams helpen AI bewust in hun communicatie- en contentprocessen op te nemen. Samen bepalen we waar AI het werk kan ondersteunen en waar merkstem en strategisch denken bij het team moeten blijven, en we zetten een werkwijze op waarin het team zijn eigen vragen blijft stellen. Bekijk onze pagina’s educatie en workshops en business development- en marketingadvies voor meer informatie.

Conclusie: wie vragen blijft stellen, wint

AI maakt ons op zichzelf niet nieuwsgieriger of luier. Als we het antwoord overnemen en doorgaan, neemt onze leerinspanning af; als we het gebruiken als een partner die vragen stelt, tegenspreekt en ons laat nadenken, kan onze nieuwsgierigheid groeien. Misschien is dit de vraag die we onszelf moeten stellen: hoeveel vragen heb ik AI vandaag gesteld, en hoeveel antwoorden heb ik echt begrepen?

Veelgestelde vragen

Vermindert het gebruik van AI kritisch denken?

Onderzoek laat zien dat kritisch denken afneemt wanneer mensen te veel op AI vertrouwen en het denkwerk volledig aan het hulpmiddel overlaten. Bij gebruikers die antwoorden controleren, bevragen en in hun eigen woorden herformuleren, is dat effect zwakker.

Kan AI helpen bij het leren?

Ja. In een gerandomiseerd onderzoek aan Harvard leverde een AI-tutor die studenten stap voor stap begeleidde meer dan twee keer zoveel leerwinst op als actief leren in de klas. Beslissend is dat het hulpmiddel het denken ondersteunt in plaats van antwoorden te geven.

Is er onderzoek naar AI en leren in Turkije?

Ja. De in 2025 in PNAS gepubliceerde studie werd uitgevoerd met bijna 1.000 middelbare scholieren in Turkije. Leerlingen die standaard GPT-4 gebruikten, scoorden op een toets zonder hulpmiddel 17% lager; bij de “GPT Tutor”, die geen antwoorden gaf, werd dit negatieve effect niet gezien.

Hoe gebruik ik AI en blijf ik nieuwsgierig?

Bedenk eerst uw eigen antwoord, vraag AI om vragen in plaats van antwoorden, blijf “waarom?” vragen, controleer belangrijke feiten bij de oorspronkelijke bron en herschrijf wat u leert in uw eigen woorden.

Dit artikel is gebaseerd op onderzoek dat tot 27 oktober 2026 is gepubliceerd. Sommige studies zijn preprints; bevindingen kunnen veranderen door nieuw onderzoek.

Bronnen

• Kosmyna, N. e.a. (2025). Your Brain on ChatGPT: Accumulation of Cognitive Debt when Using an AI Assistant for Essay Writing Task. MIT Media Lab, arXiv:2506.08872
• Comment on: Your Brain on ChatGPT (2026), arXiv:2601.00856
• Lee, H.-P. e.a. (2025). The Impact of Generative AI on Critical Thinking. CHI ’25, Microsoft Research & Carnegie Mellon University
• Gerlich, M. (2025). AI Tools in Society: Impacts on Cognitive Offloading and the Future of Critical Thinking. Societies, 15(1), 6
• Bastani, H. e.a. (2025). Generative AI without guardrails can harm learning: Evidence from high school mathematics. PNAS, 122(26)
• Kestin, G. e.a. (2025). AI tutoring outperforms in-class active learning. Scientific Reports, 15, 17458
• Abdelghani, R. e.a. GPT-3-driven pedagogical agents for training children’s curious question-asking skills, arXiv:2211.14228
• Mishra, P. & Henriksen, D. (2025). The Curiosity Paradox: How Sycophantic GenAI May Undermine Learning. TechTrends, 69